ندای صحرا

اکنون، در  سال۱۴۰۵، بار دیگر خبر از رفع موانع حقوقی، ورود هلدینگ خلیج فارس، تجهیز کارگاه و حرکت پروژه به سمت اجرا به گوش می‌رسد، اما یک سؤال همچنان روی میز است: این بار پروژه دقیقاً در چه نقطه‌ای قرار دارد و چه زمانی می‌توان انتظار داشت مردم گلستان به جای خبر «پیگیری»، خبر «تولید» را بشنوند؟

طرح پتروشیمی گلستان در سال ۱۳۸۴ و در جریان سفر استانی دولت وقت تصویب شد. یک سال بعد عملیات اجرایی آن آغاز شد و با پذیره‌نویسی عمومی، شمار زیادی از مردم استان به جمع سهامداران آن پیوستند. شرکت پتروشیمی گلستان نیز در سال ۱۳۸۶ به ثبت رسید و قرار بود با تولید محصولات پتروشیمی، به‌ویژه آمونیاک و اوره، بخشی از ظرفیت صنعتی استان را شکل دهد. اما مسیر پروژه مطابق وعده‌های اولیه پیش نرفت. بر اساس گزارش‌های منتشرشده، عملیات اجرایی در سال‌های ابتدایی تنها به بخش محدودی از پروژه رسید و پس از آن عملاً متوقف شد و پروژه‌ای که قرار بود یکی از موتورهای صنعتی شدن استان باشد، سال‌ها درگیر مشکلات مالی، حقوقی، مدیریتی، تأمین سرمایه و خوراک باقی ماند.

سال ۱۴۰۰ یکی از مقاطع مهم پرونده بود؛ زمانی که در جریان سفر رئیس وقت قوه قضائیه به گلستان، موضوع پتروشیمی بار دیگر در سطح ملی مطرح شد و پیگیری مسائل حقوقی و مالی آن در دستور کار قرار گرفت. پس از آن، مذاکرات برای تعیین تکلیف پروژه و پیدا کردن سرمایه‌گذار جدید شدت گرفت و یکی از گزینه‌های اصلی، هلدینگ صنایع پتروشیمی خلیج فارس بود؛ مجموعه‌ای که در ادامه به یکی از بازیگران اصلی احیای پروژه تبدیل شد. در بهمن ۱۴۰۱ نیز تفاهم‌نامه‌ای برای اجرای پروژه با هلدینگ خلیج فارس به امضا رسید. این اتفاق مهم بود، اما باید میان «امضای تفاهم‌نامه» و «ورود قطعی پروژه به مرحله بهره‌برداری» تفاوت گذاشت؛ زیرا پس از آن نیز موضوعاتی مانند تأمین مالی، خوراک، ساختار مالکیت و مسائل اجرایی باید تعیین تکلیف می‌شد.

در همین دوره، رمضانعلی سنگدوینی، نماینده گرگان و آق‌قلا، درباره پروژه از انجام حدود ۹۰ درصد کار «راه‌اندازی» سخن گفته بود. این عبارت اگر به معنای پیشرفت فیزیکی ۹۰ درصدی پروژه تلقی شود، با تحولات سال‌های بعد نیازمند توضیح جدی است؛ چرا که در سال‌های بعد همچنان موضوعاتی مانند سرمایه‌گذاری، قرارداد اجرایی، تأمین خوراک، موافقت اصولی و آغاز عملیات اجرایی در اخبار مربوط به پروژه مطرح بوده است. بنابراین پرسش حرفه‌ای این نیست که آن اظهارنظر را صرفاً رد یا تأیید کنیم، بلکه باید پرسید منظور از «۹۰ درصد» دقیقاً چه شاخصی بوده است؟ آیا منظور ۹۰ درصد آماده‌سازی برای راه‌اندازی بوده، آیا منظور بخشی از عملیات ساختمانی بوده یا شاخص دیگری مورد نظر بوده است؟ پاسخ به این سؤال می‌تواند بخشی از ابهامات نزدیک به دو دهه گذشته را روشن کند.

در سال ۱۴۰۳، یکی از نقاط عطف دیگر پروژه رقم خورد؛ قرارداد EPCC برای اجرای واحدهای آمونیاک و اوره مطرح شد و برای اجرای آن زمان‌بندی ۳۶ ماهه اعلام شد. این عدد از نظر نظارت عمومی اهمیت زیادی دارد، زیرا از اینجا به بعد دیگر صرفاً با یک وعده کلی درباره «راه‌اندازی» مواجه نیستیم، بلکه می‌توان پروژه را با زمان، مرحله اجرایی و خروجی مشخص سنجید. اما یک پرسش اساسی همچنان وجود دارد: مبدأ محاسبه این ۳۶ ماه دقیقاً چه تاریخی است؟ اگر زمان‌بندی از زمان امضای قرارداد محاسبه شده، موعد راه‌اندازی باید دقیقاً مشخص باشد و اگر آغاز زمان‌بندی به تحقق شروط دیگری منوط بوده، آن شروط و تاریخ تحقق آنها نیز باید برای سهامداران و افکار عمومی روشن شود.

رمضانعلی سنگدوینی از سال ۱۳۹۸ نماینده گرگان و آق‌قلا بوده و در مجلس یازدهم و سپس دوازدهم حضور داشته است. در این سال‌ها، موضوع پتروشیمی گلستان یکی از پرونده‌هایی بوده که او بارها درباره آن اظهارنظر و پیگیری کرده است. با این حال، در بررسی عملکرد هر نماینده، میان پیگیری، برگزاری جلسه، نامه‌نگاری و نتیجه نهایی باید تفاوت گذاشت. حل مشکلات پتروشیمی گلستان نیز محصول مجموعه‌ای از اقدامات و تصمیمات بوده و نمی‌توان تمام تحولات آن را به یک فرد نسبت داد. قوه قضائیه، وزارت نفت، دولت، استانداری، هلدینگ خلیج فارس و مدیران پروژه، هر کدام در مقاطع مختلف در این پرونده نقش داشته‌اند.

در چنین شرایطی، انتظار از نماینده نیز می‌تواند از جنس دیگری باشد؛ یعنی مطالبه شفافیت و عدد و زمان از دستگاه‌های مسئول. یکی از موضوعات مهم در سال‌های اخیر، تأمین خوراک پتروشیمی گلستان بوده است. سنگدوینی در سال ۱۴۰۴ نیز در جلسه شورای برنامه‌ریزی استان از مشکل تأمین خوراک پروژه سخن گفته بود. اگر قرار است پروژه وارد مرحله واقعی تولید شود، مسئله خوراک دیگر نمی‌تواند در حد یک «مانع در حال پیگیری» باقی بماند. باید مشخص شود قرارداد یا توافق تأمین خوراک با چه مجموعه‌ای منعقد شده، حجم خوراک تضمین‌شده چقدر است، مدت این تضمین چه میزان است و آیا تأمین خوراک برای دوره بهره‌برداری تجاری پروژه قطعی شده یا همچنان در مرحله مذاکره و پیگیری قرار دارد.

در مرداد ۱۴۰۵ نیز رئیس کل دادگستری گلستان اعلام کرد موانع حقوقی پروژه رفع شده و هلدینگ خلیج فارس برای اجرای آن وارد میدان شده است. همچنین از تجهیز کارگاه و آغاز اجرای پروژه در نیمه دوم سال سخن گفته شد. در شهریورماه نیز دفتر سنگدوینی اعلام کرد او در نامه‌ای به وزیر نفت، خواستار تسریع در تمدید و اصلاح موافقت اصولی واحدهای آمونیاک و اوره و تکمیل زنجیره ارزش پروژه شده است. این خبرها نشان می‌دهد پرونده هنوز در مرحله تکمیل مقدمات و تثبیت شرایط اجرایی قرار دارد. در چنین شرایطی، پرسش اصلی برای سهامداران و مردم استان دیگر این نیست که «آیا مسئولان پیگیر هستند؟» بلکه این است که کار روی زمین پروژه دقیقاً چقدر پیش رفته است؟

در برخی گزارش‌های مالی مرتبط با هلدینگ خلیج فارس، برای پیشرفت فیزیکی پروژه پتروشیمی گلستان در مقاطع مالی مورد اشاره، عددی در حدود یک درصد مطرح شده است. اگر این عدد دقیقاً مربوط به همین پروژه و با همان تعریف استاندارد پیشرفت فیزیکی باشد، اهمیت زیادی دارد؛ زیرا در این صورت لازم است مسئولان پروژه توضیح دهند که چگونه باید این عدد را در کنار خبرهایی مانند «ورود به فاز اجرا»، «تجهیز کارگاه» و «برنامه بهره‌برداری» تفسیر کرد. ممکن است تفاوت در مبنای محاسبه پیشرفت، تاریخ مؤثر قرارداد، نحوه ثبت هزینه‌ها یا تغییر برنامه اجرایی پروژه وجود داشته باشد، اما همین تفاوت باید شفاف شود. برای سهامدار، عدد پیشرفت فیزیکی باید معنایی روشن داشته باشد؛ نه اینکه یک دستگاه از «آغاز اجرا» سخن بگوید و سند مالی عدد دیگری را نشان دهد، بدون آنکه کسی توضیح دهد این دو عدد دقیقاً چگونه با یکدیگر سازگارند.

پتروشیمی گلستان اکنون بیش از هر زمان دیگری به عدد و تاریخ نیاز دارد. اگر قرار است پروژه در نیمه دوم سال ۱۴۰۵ وارد مرحله جدی عملیات اجرایی شود، باید تاریخ تجهیز کارگاه، آغاز عملیات، حجم سرمایه‌گذاری و برنامه پیشرفت آن مشخص باشد. اگر قرارداد ۳۶ ماهه مبناست، تاریخ پایان آن باید برای مردم اعلام شود. اگر مشکل خوراک حل شده است، سند یا توافق مربوط به آن باید مشخص باشد. اگر موافقت اصولی تمدید شده، تاریخ و مفاد آن باید اعلام شود و اگر پیشرفت فیزیکی پروژه عدد مشخصی است، همان عدد باید مبنای اطلاع‌رسانی قرار گیرد.

سنگدوینی در شش سال گذشته در مقاطع مختلف درباره پتروشیمی گلستان اظهارکرد که پیگیری‌هایی داشته است. اکنون، با توجه به ورود پروژه به مرحله تازه، مطالبه از نماینده می‌تواند دقیق‌تر از گذشته باشد؛ اینکه پروژه اکنون چند درصد پیشرفت دارد، چه میزان سرمایه تاکنون تزریق شده، چه مقدار از منابع مالی مصوب واقعاً هزینه شده، مشکل خوراک دقیقاً چگونه و با چه قراردادی حل شده، ۳۶ ماه از چه تاریخی محاسبه می‌شود، تاریخ هدف برای تولید نخستین محصول چه زمانی است و وضعیت حدود ۹۵ هزار سهامدار در ساختار جدید پروژه چگونه تعریف شده است. پاسخ به این پرسش‌ها را می‌توان در طول زمان اندازه گرفت و به جای ارزیابی بر اساس تعداد جلسات و نامه‌ها، عملکرد پروژه را با شاخص‌های واقعی سنجید.

پتروشیمی گلستان یک پرونده معمولی عمرانی نیست. پشت این پروژه، سال‌ها انتظار، سرمایه مردم، تصمیم‌های متعدد دولتی و وعده‌های فراوان قرار دارد. اکنون نیز اگر قرار باشد دوباره چند سال بعد خبر تازه‌ای درباره «رفع مانع»، «برگزاری جلسه» یا «مذاکره برای سرمایه‌گذاری» منتشر شود، مسئله اصلی همچنان باقی خواهد ماند. آنچه این بار باید تغییر کند، جنس خبر است؛ از «پیگیری کردیم» به «این مقدار پیشرفت کرد»، از «جلسه برگزار شد» به «این قرارداد امضا و این میزان اعتبار پرداخت شد» و از «پروژه در مسیر اجراست» به این بخش در این تاریخ به این درصد پیشرفت رسید.

پتروشیمی گلستان نزدیک دو دهه برای رسیدن به این نقطه زمان صرف کرده است. اکنون مهم‌ترین مطالبه سهامداران و مردم استان، نه وعده‌ای تازه، بلکه یک برنامه شفاف، عدد قابل سنجش و تاریخ مشخص برای پایان انتظار است.