ندای صحرا

اظهارات اخیر دکتر محمدرضا هنرور، معاون بهداشت دانشگاه علوم پزشکی گلستان، پیرامون ثبت سالانه بیش از ۱۶ هزار مورد ابتلای جدید در کشور و بروز حدود ۴۲ مورد در هر ۱۰۰ هزار نفر در استان گلستان، هم‌زمان با اجرای «پویش ملی پیشگیری، غربالگری و تشخیص زودهنگام سرطان پستان» (از ۹ مهر تا ۹ آبان)، زنگ خطری جدی را برای جامعه زنان این خطه به صدا درآورده است؛ بحرانی که نیازمند موشکافی دقیق علائم، عوامل خطر و البته بررسی منصفانه امکانات درمانی موجود در استان است.

سرطان پستان چیست و چگونه آغاز می‌شود؟

سرطان پستان (Breast Cancer) ناشی از رشد غیرطبیعی و مهارگسیخته سلول‌ها در بافت پستان است. بیشتر این بدخیمی‌ها از مجاری شیری (کارسینوم داکتال) یا غدد تولیدکننده شیر (کارسینوم لوبولار) آغاز می‌شوند. سلول‌های سرطانی در صورت عدم تشخیص به‌موقع، این توانایی را پیدا می‌کنند که از طریق سیستم لنفاوی یا عروق خونی به سایر اعضای حیاتی بدن، از جمله استخوان‌ها، کبد، ریه و مغز سرایت (متاستاز) کنند؛ مرحله‌ای که درمان را به‌مراتب پیچیده‌تر و درصد بقا را به شدت کاهش می‌دهد.

۲. چه عواملی خطر ابتلا را افزایش می‌دهند؟

شناخت عوامل خطر، گام نخست در مراقبت از سلامت است. برخی از این فاکتورها غیرقابل تغییرند، اما بخش عمده‌ای از آن‌ها با اصلاح سبک زندگی قابل کنترل هستند: عوامل ژنتیکی و سابقه خانوادگی: جهش در ژن‌های معروف مانند BRCA1 و BRCA2 و وجود سابقه ابتلا در میان بستگان درجه‌یک (مادر، خواهر، دختر). سن و جنسیت: اگرچه مردان نیز ممکن است در موارد نادر به این بیماری مبتلا شوند، اما زنان و به‌ویژه افراد بالای ۴۰ سال بیشترین سهم را در این آمار دارند. سابقه باروری و هورمونی: آغاز قاعدگی در سنین زیر ۱۲ سال، یائسگی دیرهنگام (بالای ۵۵ سال)، عدم تجربه بارداری یا اولین بارداری پس از ۳۰ سالگی و عدم شیردهی. سبک زندگی مدرن: چاقی و اضافه وزن (به‌ویژه پس از سنین یائسگی)، کم‌تحرکی و فقر حرکتی، مصرف دخانیات و الکل، رژیم‌های غذایی سرشار از چربی‌های اشباع و قندهای فرآوری‌شده، و مصرف طولانی‌مدت برخی درمان‌های جایگزین هورمونی (HRT).

۳. علائم هشداردهنده که نباید نادیده گرفته شوند

معاون بهداشت دانشگاه علوم پزشکی گلستان بر ضرورت حساسیت بانوان نسبت به دگرگونی‌های فیزیکی تأکید کرد. علائم کلیدی که مراجعه فوری به پزشک را ضروری می‌سازند عبارتند از: وجود توده یا سفتی: احساس توده‌ای سفت و معمولاً بدون درد با حاشیه‌های نامنظم در بافت پستان یا ناحیه زیر بغل. تغییرات پوستی: فرورفتگی، کشیدگی، ضخیم شدن بافت پوست یا ظاهری شبیه به پوست پرتقال. تغییرات نوک پستان: فرورفتگی ناگهانی، پوسته پوسته شدن، قرمزی، خارش، یا ترشحات غیرطبیعی (به‌ویژه ترشحات خونی یا شفاف و یک‌طرفه).

تغییر در شکل یا اندازه: عدم تقارن ناگهانی یا تغییر در ابعاد و فرم پستان‌ها. دردهای مداوم: اگرچه اکثر سرطان‌های پستان در مراحل ابتدایی دردی ایجاد نمی‌کنند، اما هرگونه احساس درد متمرکز و مداوم که با چرخه قاعدگی تغییر نکند، مستلزم بررسی است.

۴. مثلث طلایی تشخیص زودهنگام؛ چگونه بیماری را به دام بیندازیم؟ در علم پزشکی، تشخیص سرطان پستان بر یک مثلث تشخیصی سه‌ضلعی استوار است: ضلع اول این مثلث  خودآزمایی ماهانه (BSE) ساده‌ترین، ارزان‌ترین و سریع‌ترین گام. توصیه می‌شود همه بانوان از سن ۲۰ سالگی، ماهی یک‌بار (ترجیحاً چند روز پس از اتمام دوره قاعدگی) پستان‌ها و زیربغل خود را در مقابل آینه و همچنین به حالت خوابیده لمس و معاینه کنند تا با آناتومی طبیعی بدن خود آشنا شوند و هر تغییر جزئی را بلافاصله شناسایی نمایند. ضلع دوم مثلث ، معاینه بالینی توسط کادر درمان (CBE): معاینه دوره‌ای توسط ماما یا پزشک عمومی و متخصص؛ برای زنان ۲۰ تا ۴۰ ساله حداقل هر دو تا سه سال یک‌بار و برای افراد بالای ۴۰ سال به صورت سالانه. ضلع سوم مثلث هم غربالگری تصویربرداری (ماموگرافی و سونوگرافی): ماموگرافی استانداردترین ابزار شناسایی توده‌های بسیار ریز است؛ توده‌هایی که حتی تا ۲ سال قبل از لمس با دست، در کلیشه‌های تصویربرداری قابل مشاهده‌اند. کارشناسان بهداشت توصیه می‌کنند بانوان از سن ۴۰ سالگی غربالگری منظم ماموگرافی را در برنامه سلامت خود بگنجانند.

دکتر محمدرضا هنرور از اجرای پویش ملی با شعار هیچ‌کس تنها نیست؛ همه با هم علیه سرطان، از پیشگیری تا درمان و تسکین» خبر داد و اعلام کرد مراکز جامع سلامت استان پذیرای زنان بالای ۳۰ سال هستند. اگرچه ذاتِ چنین پویش‌هایی برای بیدارباش جامعه و تابوشکنیِ گفتگو پیرامون بیماری‌های پستان بسیار ارزشمند است، اما اجرای موفق آن در جغرافیای استان گلستان با چند پرسش و چالش اساسی روبه‌روست، آیا دستگاه‌های پیشرفته ماموگرافی دیجیتال، تجهیزات سونوگرافی دقیق و مراکز نمونه‌برداری بافت (بیوپسی) در شهرستان‌های کم‌برخوردار و پهنه شرق استان (مانند گنبدکاووس، کلاله، مراوه‌تپه و رامیان) به تناسب جمعیت مستقر شده‌اند؟ واقعیت تلخ این است که بسیاری از بانوان شرق گلستان برای ساده‌ترین فرآیندهای تشخیصی یا تصویربرداری تکمیلی، ناچارند مسافت‌های طولانی را تا مرکز استان یا بخش‌های خصوصی با هزینه‌های بالا طی کنند؛ رفت‌وآمدی فرساینده که در بسیاری از موارد باعث انصراف بیمار از پیگیری می‌شود.

مراجعه به مراکز بهداشت و آموزش در سطوح اولیه رایگان است، اما ماجرا از جایی آغاز می‌شود که بیمار با یک «مورد مشکوک» مواجه شده و به سطوح تخصصی ارجاع داده می‌شود. در شرایطی که تورم معیشت خانواده‌های کارگری و روستایی را هدف گرفته، هزینه‌های ماموگرافی، سونوگرافی تخصصی، بیوپسی و آزمایش‌های تکمیلی اغلب تحت پوشش حمایتی کامل بیمه‌های پایه نیست. اینجاست که سوال پیش می‌آید: آیا دانشگاه علوم پزشکی و سازمان‌های بیمه‌گر تدبیری برای رایگان یا دست‌کم بسیار ارزان کردن چرخه تشخیص تا درمان اقشار فرودست اندیشیده‌اند؟ عبور از غربالگری انفعالی به غربالگری فعال روستایی، اتکا به این که «زنان بالای ۳۰ سال خودشان به مراکز بهداشت بیایند»، روشی انفعالی است. در استانی با گستردگی بافت روستایی و حضور قومیت‌های گوناگون، حیاتی‌ترین راهکار، استفاده از بهورزان بومی و برگزاری کاروان‌های سیار غربالگری است تا با احترام به هنجارهای فرهنگی، زنان روستانشین را بدون ترس و خجالت وارد چرخه پایش کنند.

سرطان پستان هیولای شکست‌ناپذیری نیست؛ به شرط آنکه نظام درمان آن را پشت دیوارهای کاغذبازی و بروکراسی محبوس نکند. پویش‌های مقطعی مهر و آبان می‌توانند جرقه‌ای برای آگاهی‌بخشی باشند، اما مهار این بیماری که سالانه صدها زن گلستانی را درگیر می‌کند، مستلزم استقرار یک شبکه زنجیره‌ایِ دائمی، تجهیز عادلانه بیمارستان‌های شرق و غرب استان به فناوری‌های تشخیصی روز، پوشش ۱۰۰ درصدی بیمه‌ها بر فرآیند غربالگری و پیوند عمیق میان آموزش‌های بهداشتی با بستر زندگی شهروندان است. جان و سلامت مادران و بانوان این سرزمین، نیازمند حمایتی مستمر، عینی و فراتر از آمارهای سمیناری است.