شهناز قرنجیک
سال تحصیلی جدید در گلستان با بیش از ۴۴۵ هزار دانش‌آموز آغاز شده است؛ جمعیتی که قرار است در حدود ۳ هزار و ۵۰۰ واحد آموزشی و ۲۲ هزار و ۵۰۰ کلاس درس تحصیل کنند. در ظاهر، بخش مهمی از فرایند ثبت‌نام انجام شده و آموزش و پرورش استان از آمادگی مدارس برای آغاز سال تحصیلی خبر داده است، اما پشت این آمار یک پرسش مهم‌تر وجود دارد: همه دانش‌آموزانی که وارد مدرسه شده‌اند، واقعاً امکان عبور برابر از مقاطع تحصیلی را دارند؟
این پرسش زمانی جدی‌تر می‌شود که بدانیم آموزش و پرورش گلستان همچنان با مسئله بازماندگی از تحصیل و بازگرداندن دانش‌آموزان به مدرسه روبه‌روست. مدیرکل آموزش و پرورش استان اعلام کرده است که سال گذشته حدود ۲ هزار و ۸۵۰ دانش‌آموز در سن تحصیل که از مدرسه بازمانده بودند، شناسایی و زمینه بازگشت آنان به کلاس فراهم شده است. او در عین حال تأکید کرده که بازماندگی از تحصیل همچنان یکی از اولویت‌های آموزش و پرورش گلستان است. اما در کنار دانش‌آموزانی که اساساً از چرخه آموزش خارج شده‌اند، باید به یک نقطه حساس دیگر نیز توجه کرد؛ پایان دوره اول متوسطه و ورود به پایه دهم.
پایه نهم برای بسیاری از دانش‌آموزان فقط پایان یک دوره تحصیلی نیست؛ نقطه‌ای است که در آن مسیر تحصیلی آینده آنان تا حدود زیادی مشخص می‌شود. دانش‌آموز باید بر اساس فرایند هدایت تحصیلی، میان رشته‌های نظری، فنی‌وحرفه‌ای و کاردانش مسیر خود را انتخاب کند و پس از آن برای ثبت‌نام در پایه دهم اقدام کند. مدیرکل آموزش و پرورش گلستان اخیراً اعلام کرده است که فرایند هدایت تحصیلی در استان «کاملاً عادی» انجام شده و دانش‌آموزان در رشته‌های مختلف در حال ثبت‌نام هستند. به گفته او، در ثبت‌نام پایه دهم اولویت با دانش‌آموزانی است که در فرم هدایت تحصیلی اولویت «الف» را کسب کرده‌اند و هیچ مدرسه‌ای اجازه ندارد برای ثبت‌نام شرط معدل تعیین کند؛ بنابراین اگر مدیری برای ثبت‌نام دانش‌آموز شرط معدل تعیین کند، این اقدام تخلف محسوب می‌شود.
اینجاست که نخستین سؤال مهم شکل می‌گیرد:
آیا آنچه روی کاغذ به عنوان هدایت تحصیلی و ضابطه ثبت‌نام تعریف شده، در همه مدارس و مناطق استان دقیقاً همان‌گونه اجرا می‌شود؟ روایت‌هایی درباره سخت‌گیری برخی مدارس هنگام ثبت‌نام و ترجیح دانش‌آموزان با نمرات یا اولویت‌های بالاتر مطرح می‌شود؛ اما برای تبدیل این روایت‌ها به یک گزارش مستند، باید مشخص شود این موارد در کدام شهرستان‌ها و مدارس رخ داده و آیا اسناد، پیام‌ها، رسیدهای پرداخت یا شکایت رسمی برای آنها وجود دارد یا خیر. موضوع دیگری که در این میان نمی‌توان از آن عبور کرد، هزینه‌های ثبت‌نام است. مدیرکل آموزش و پرورش گلستان صراحتاً اعلام کرده است که دریافت وجه اجباری هنگام ثبت‌نام مدارس ممنوع است و مدیران مدارس مجاز به دریافت وجه اجباری از خانواده‌ها نیستند.
بنابراین سؤال دوم این است:
اگر دریافت وجه اجباری ممنوع است، خانواده‌ها در زمان ثبت‌نام پایه دهم با چه نوع درخواست‌های مالی مواجه می‌شوند و آیا میان «کمک داوطلبانه» و «وجهی که خانواده احساس می‌کند برای ثبت‌نام مجبور به پرداخت آن است» مرز روشنی وجود دارد؟ پاسخ به این سؤال نیز نیازمند آمار و مستندات است؛ زیرا صرف طرح یک ادعا درباره دریافت پول از سوی یک مدرسه نمی‌تواند به معنای تعمیم آن به مدارس استان باشد. اما اگر در موارد مشخص، دریافت وجه اجباری یا ایجاد مانع مالی برای ثبت‌نام اثبات شود، موضوع از یک گلایه معمولی فراتر رفته و به مسئله اجرای مقررات آموزشی تبدیل می‌شود. از سوی دیگر، شرایط اقتصادی خانواده‌ها را نیز نمی‌توان نادیده گرفت. در گلستان، حدود ۲۲ هزار دانش‌آموز تحت پوشش کمیته امداد قرار دارند و آموزش و پرورش استان نیز بازماندگی از تحصیل را همچنان یک مسئله جدی می‌داند. در چنین شرایطی، حتی اگر یک خانواده رسماً از مدرسه اخراج نشده باشد، ممکن است هزینه رفت‌وآمد، تهیه لوازم آموزشی، لباس، کتاب، کلاس‌های تقویتی یا سایر هزینه‌های مرتبط با تحصیل، ادامه مسیر را برای او دشوار کند.
بنابراین سومین سؤال اساسی این گزارش شکل می‌گیرد:
آیا بخشی از دانش‌آموزانی که پس از پایه نهم ادامه تحصیل نمی‌دهند، نه به دلیل نداشتن توانایی تحصیلی، بلکه به دلیل ترکیبی از مشکلات اقتصادی، انتخاب رشته، دسترسی به مدرسه و فرایند ثبت‌نام از ادامه مسیر بازمی‌مانند؟ این سؤال زمانی اهمیت بیشتری پیدا می‌کند که آمار بازماندگان از تحصیل را فقط به عنوان یک عدد کلی نبینیم. در گزارش‌های رسمی، تعداد دانش‌آموزان بازمانده از تحصیل در گلستان در مقاطع مختلف متفاوت اعلام شده و بخشی از آنان نیز با پیگیری دستگاه‌های مسئول به مدرسه بازگشته‌اند. برای نمونه، در سال گذشته حدود ۲ هزار و ۸۵۰ نفر به چرخه آموزش بازگردانده شدند. اما برای سیاست‌گذاری دقیق‌تر، صرف دانستن تعداد بازماندگان کافی نیست. باید مشخص شود در چه مقطعی از تحصیل بیشترین ریزش اتفاق می‌افتد. اگر بخش قابل توجهی از این ریزش در فاصله پایه نهم تا دهم رخ دهد، آنگاه هدایت تحصیلی، ظرفیت رشته‌ها، محل استقرار مدارس، وضعیت اقتصادی خانواده‌ها و شیوه ثبت‌نام باید همزمان بررسی شوند.
از طرف دیگر، آموزش و پرورش استان اعلام کرده است که حدود ۴۴۵ هزار دانش‌آموز در سال تحصیلی جدید در مدارس گلستان حضور خواهند داشت. این عدد بزرگ نشان می‌دهد که حتی یک درصد کوچک از دانش‌آموزانی که در مسیر ادامه تحصیل دچار مشکل می‌شوند نیز می‌تواند به معنای جمعیتی قابل توجه باشد.
مسئله اصلی بنابراین فقط این نیست که چند دانش‌آموز در مدرسه ثبت‌نام کرده‌اند؛ مسئله این است که چند دانش‌آموز توانسته‌اند با انتخاب واقعی و بدون مانع اقتصادی و اداری، مسیر مناسب تحصیلی خود را ادامه دهند. در این میان، آموزش و پرورش گلستان می‌تواند با انتشار چند آمار، بخش مهمی از ابهامات را برطرف کند: تعداد دانش‌آموزان پایه نهم، تعداد ثبت‌نام‌شدگان پایه دهم، تعداد دانش‌آموزانی که پس از پایه نهم ادامه تحصیل نداده‌اند، میزان تفکیک این آمار بر اساس شهرستان، جنسیت و نوع مدرسه، و همچنین مهم‌ترین دلایل عدم ادامه تحصیل. همچنین انتشار آمار دانش‌آموزانی که در فرم هدایت تحصیلی اولویت «الف» رشته موردنظر خود را به دست نیاورده‌اند و مقایسه آن با وضعیت ثبت‌نام آنان در پایه دهم می‌تواند تصویر روشن‌تری از عملکرد فرایند هدایت تحصیلی ارائه کند.
در نهایت، یک پرسش اساسی همچنان باقی می‌ماند:
آیا همه دانش‌آموزان گلستانی پس از پایان پایه نهم، واقعاً به دلیل انتخاب آگاهانه مسیر تحصیلی خود از مدرسه عبور می‌کنند، یا بخشی از آنان در فاصله میان هدایت تحصیلی، ظرفیت مدارس، شرایط اقتصادی و شیوه ثبت‌نام، آرام‌آرام از ادامه تحصیل فاصله می‌گیرند؟ پاسخ به این پرسش را نه با افزایش آمار ثبت‌نام، بلکه با بررسی سرنوشت دانش‌آموزان از پایه نهم تا پایان سال اول متوسطه دوم می‌توان پیدا کرد.
https://nedayesahra.ir/?p=14107
