ندای صحرا

پیوند ترکمن با اسب، پیوندی ناگسستنی است که تاریخچه‌ای به بلندای حضور این قوم در ایران دارد. به گفته بزرگان، همواره همراه هر ترکمن یک اسب بوده است. این پیوند در گنبدکاووس به شکلی نظام‌مند و مدرن تبلور یافته است. مجتمع سوارکاری گنبدکاووس در سال ۱۳۴۰ با هدف برگزاری مسابقات کورس و پرورش اسب‌های نژاد ترکمن پایه‌گذاری و بنای آن در سال ۱۳۵۲ افتتاح شد. این مجتمع که پس از انقلاب به سازمان تربیت بدنی واگذار شد، اکنون با ۱۲۰ هکتار زمین کشاورزی، پارکینگ، فضای سبز، پیست ۳۰ هکتاری، سوئیت و اصطبل‌های زمستانه و تابستانه، یکی از مجهزترین اماکن سوارکاری کشور است. اهمیت این مجموعه تا بدانجاست که در اردیبهشت ۱۳۹۵ در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.

کورس‌های گنبدکاووس که در فصل‌های بهار و پاییز برگزار می‌شود، همچنان شور و هیجان وصف‌ناپذیری را برای علاقه‌مندان از سراسر کشور به ارمغان می‌آورد. آخرین اخبار از برگزاری منظم مسابقات حکایت دارد. به عنوان مثال، در مسابقات زمستانه ۱۴۰۴ و در دومین روز از هفته هفتم، ۷۲ رأس اسب از نژادهای اصیل ترکمن، تروبرد و دوخون در هشت دور با یکدیگر به رقابت پرداختند و در پایان بیش از ۳۰ میلیارد ریال جایزه نقدی به برگزیدگان اهدا شد. همچنین در واپسین روزهای بهمن ۱۴۰۴، هفته دوازدهم مسابقات اسب‌دوانی با رقابت ۸۵ رأس اسب آغاز به کار کرد که نشان از استقبال بالای مالکان و مربیان از این رقابت‌ها دارد. این آمار، گنبدکاووس را همچنان به عنوان قطب بی‌بدیل سوارکاری ایران مطرح می‌کند.

در کنار هیاهوی مسابقات، سایه‌های تیره‌ای از مشکلات ساختاری، اقتصادی و اجتماعی بر سر این صنعت گسترده شده است. مهم‌ترین و اساسی‌ترین چالش امروز، تهدید نژاد اسب اصیل ترکمن است. کارشناسان و پرورش‌دهندگان هشدار می‌دهند که انگیزه‌های مالی و جوایز میلیونی کورس‌ها، مالکان را به سمت ترکیب اسب‌های ترکمن با نژادهای سریع‌تر خارجی مانند تروبرد سوق داده است. به گفته رئیس هیئت‌مدیره انجمن اسب اصیل ترکمن ایرانی، آزمایش‌های DNA نشان می‌دهد بیش از ۲۰ درصد خون اسب‌های ترکمن امروزی با نژادهای دیگر مخلوط شده است. این فاجعه ژنتیکی، بیم آن را دارد که نسل اسب ترکمن که قدمتی ۲۴۰۰ ساله دارد، در ازای پیروزی‌های زودگذر و جوایز مالی، برای همیشه منقرض شود.

از دیرباز، شرط‌بندی بخشی از فرهنگ اسب‌دوانی بوده است. با این حال، آنچه امروز رخ می‌دهد، از کنترل خارج شده است. پژوهش‌های دانشگاهی نیز به تحلیل فرصت‌های شرط‌بندی در سوارکاری گلستان پرداخته و ابعاد آن را بررسی کرده‌اند. اما در میدان عمل، گزارش‌ها از وجود فساد و قمار سازمان‌یافته در اسب‌دوانی حکایت دارد. باندهای فاسد پیش از مسابقات تشکیلاتی را ایجاد کرده و نتایج را جهت‌دهی می‌کنند. این فضا نه تنها سلامت ورزش را به خطر انداخته، بلکه زمینه را برای خشونت نیز فراهم کرده است. چنانکه در دی‌ماه ۱۳۹۶، درگیری مسلحانه میان قماربازان در حاشیه مسابقات گنبدکاووس خبرساز شد و افراد با سلاح سرد و گرم به جان هم افتادند. پرورش‌دهندگان اسب ترکمن با مشکلات اقتصادی عدیده‌ای دست‌و‌پنجه نرم می‌کنند. از یک سو، سیاست‌های ممنوعیت صادرات و واردات اسب، تولیدکنندگان این نژاد را متضرر کرده است. از سوی دیگر، تعطیلی بازارها و جشنواره‌ها در دوران کرونا، برگزار نشدن کورس‌های حرفه‌ای، گرانی نهاده‌های دامی، نبود بازار داخلی مناسب و رقابت نابرابر با اسب‌های وارداتی، فشار مضاعفی بر فعالان این صنعت تحمیل کرده است. برخی کارشناسان معتقدند رونق این صنعت مستلزم ایجاد ارتباط با بازارهای خارجی و کسب اطلاعات اقتصادی مهم است. هیئت‌های سوارکاری منطقه نیز درگیر تغییرات پیاپی مدیریتی هستند که موجب بی‌ثباتی شده است. در کنار مشکلات مدیریتی، مسائل حقوقی پیرامون مجموعه سوارکاری نیز مطرح است. دادستان گنبدکاووس از وجود مشکلاتی در محل اصطبل‌های مجموعه، تصرفات غیرقانونی و تغییر کاربری‌های غیرمجاز در زمین‌های مجموعه خبر داده بود.

با وجود تمام مشکلات، ظرفیت‌های بالقوه صنعت اسب در گلستان غیرقابل انکار است. یک پژوهش دانشگاهی در دانشگاه گنبدکاووس نشان داده است که شش بعد اصلی می‌توانند به عنوان موتورهای کارآفرینی در این بخش عمل کنند: دامپزشکی، برگزاری رویدادهای اسب، گردشگری اسب، پرورش و فروش اسب، صادرات اسب و خدمات کشاورزی و اسب. در این میان، دامپزشکی به عنوان قوی‌ترین پیش‌بینی‌کننده موفقیت کارآفرینی شناخته شده است. سرمایه‌گذاری استراتژیک در زیرساخت‌های سلامت اسب، مدرن‌سازی روش‌های پرورش و برندسازی بین‌المللی اسب ترکمن می‌تواند ارزش اقتصادی و فرهنگی این بخش را به طور چشمگیری افزایش دهد.

اسب‌دوانی گنبدکاووس در میانه میدان پرتلاطمی از زیبایی و بحران قرار دارد. حفظ این میراث گران‌بها و تبدیل آن به یک صنعت پایدار، نیازمند عزمی جدی از سوی مسئولان، شفاف‌سازی در مدیریت، مقابله بی‌امان با فساد، حمایت اقتصادی هدفمند از پرورش‌دهندگان، و مهم‌تر از همه، حفاظت از خلوص ژنتیکی اسب ترکمن به عنوان سرمایه‌ای ملی است. در غیر این صورت، صدای یورتمه اسب‌های نجیب ترکمن در دشت‌های گنبد، به تدریج جای خود را به سکوتی سنگین خواهد داد.