ندای صحرا

در سال‌های اخیر، استان گلستان با چالش‌های جدی در حوزه منابع آب مواجه شده است. برداشت بی‌رویه از سفره‌های آب زیرزمینی، کاهش شدید بارندگی، کشاورزی پرمصرف، و نبود برنامه‌ریزی کارآمد، زنجیره‌ای از بحران‌ها را رقم زده‌اند که مهم‌ترین پیامد آن، وقوع پدیده فرونشست زمین در مناطق مختلف استان، به‌ویژه در نواحی شمالی است.

فرونشست زمین، یکی از مخرب‌ترین پدیده‌های ژئوفیزیکی ناشی از تخلیه بی‌رویه آب‌های زیرزمینی، در گلستان به شکلی نگران‌کننده در حال گسترش است. این پدیده، نتیجه‌ی کاهش حجم آب در لایه‌های زیرین خاک و از بین رفتن ساختار اسفنجی زمین است. کارشناسان هشدار می‌دهند که این پدیده برگشت‌ناپذیر بوده و می‌تواند آسیب‌های جدی به زیرساخت‌ها، زمین‌های کشاورزی و سکونت‌گاه‌های انسانی وارد کند.

طبق آمار رسمی، حدود ۹۰ درصد منابع آبی استان گلستان در بخش کشاورزی مصرف می‌شود؛ مصرفی که راندمان آن کمتر از ۳۰ درصد برآورد شده است. استان گلستان دارای بیش از ۱۹ هزار حلقه چاه مجاز و ۲۱ هزار حلقه چاه غیرمجاز یا تعیین تکلیف نشده است؛ موضوعی که فشار مضاعفی بر منابع زیرزمینی وارد می‌کند.

مدیرعامل شرکت آب منطقه‌ای گلستان با ارائه آماری نگران‌کننده از وضعیت منابع آبی استان گفت: «از ابتدای سال آبی تاکنون، تنها ۳۰۰ میلی‌متر بارش در استان ثبت شده که نسبت به میانگین بلندمدت، کاهش ۳۶ درصدی و نسبت به سال گذشته، کاهش ۲۴ درصدی داشته است». وی افزود: در حال حاضر فقط ۴۷ میلیون مترمکعب آب در پشت سدهای استان ذخیره شده، در حالی که این رقم در سال گذشته ۱۲۳ میلیون مترمکعب بود.

در حالی‌ که بحران منابع آب جدی‌تر از همیشه شده، یکی از مهم‌ترین عوامل تشدید آن، کشت محصولات آب‌بر مانند شالی و چغندرقند در استان است. شالیکاری به روش سنتی و غرقابی، در هر هکتار تا ۱۵ هزار مترمکعب آب مصرف می‌کند. به گفته مدیرعامل شرکت آب منطقه‌ای، الگوی کشت مصوب برای شالی در گلستان ۵۶ هزار هکتار است، اما تنها ۱۵ هزار هکتار آن در شرایط نرمال آبی قابل قبول است. افزون بر این، استفاده از منابع آب زیرزمینی برای کشت شالی ممنوع است و این ممنوعیت در پروانه‌های بهره‌برداری چاه‌ها نیز قید شده است.

همچنین وی با اشاره به برنامه هفتم توسعه و طرح سازگاری با کم‌آبی گفت: طبق برنامه ملی، مقرر شده مصرف آب بخش کشاورزی از ۸۲ میلیارد به ۶۷ میلیارد مترمکعب کاهش یابد. در گلستان نیز کاهش برداشت ۱۱۷ میلیون مترمکعب از منابع زیرزمینی و نزدیک به ۱۹ میلیون مترمکعب از منابع سطحی هدف‌گذاری شده که نیازمند اجرای روش‌های نوین آبیاری، کاهش سطح زیر کشت و ابزارهای دقیق اندازه‌گیری منابع آب است.

از سوی دیگر، طرح‌هایی مانند شیرین‌سازی آب دریای خزر برای جبران کمبود آب شرب و کشاورزی، سال‌هاست که در دستور کار مسئولان قرار گرفته، اما به‌رغم وعده‌های فراوان، هنوز به مرحله اجرا نرسیده‌اند.

کارشناسان بر این باورند که تنها راه نجات گلستان از بحران کنونی، تغییر فوری الگوی کشت، افزایش بهره‌وری آبیاری در کشاورزی، و مبارزه قاطع با چاه‌های غیرمجاز است. این در حالی است که هنوز بسیاری از کشاورزان، به دلیل ملاحظات اقتصادی، ترجیح می‌دهند محصولات پرمصرف آب مانند برنج و چغندرقند را کشت کنند.

بی‌تردید، ادامه روند کنونی، تهدیدی جدی برای منابع حیاتی، اقتصاد کشاورزی و زیرساخت‌های استان گلستان است. زمین در حال فرونشستن است و اگر امروز تصمیمی جدی اتخاذ نشود، فردا دیگر فرصتی برای جبران باقی نخواهد ماند.